Dlaczego liście zmieniają kolor jesienią i opadają na zimę? Artykuł dla dzieci + prosty eksperyment [DIY]

Jeszcze niedawno liście były zielone, a teraz robią się czerwone, żółte i pomarańczowe. Zastanawiasz się, skąd ta zmiana?

Jesienią dzień jest krótszy, więc słońce krócej pozostaje nad horyzontem. Wędruje też niżej niż latem, dlatego robi się chłodniej. Drzewa mają coraz mniej światła i zaczynają przygotowania do zimy.

Żeby zrozumieć, dlaczego ich liście zmieniają kolor i opadają, przyjrzyjmy się najpierw zielonemu liściowi.

⏰ Czas czytania: 5 min.

Dlaczego liście są zielone?

Za zielony kolor liści i łodyg odpowiada barwnik zwany chlorofilem. Ma też inne zadanie: dzięki niemu roślina może „jeść”.

Oczywiście, rośliny nie jedzą tak jak my. Nie mają ust, zębów ani żołądka. W ogóle nie muszą nikogo ani niczego zjadać! Jak to możliwe? Same wytwarzają energię we własnym ciele! Czerpią energię ze słońca, a przy okazji zamieniają dwutlenek węgla w tlen, który potrzebny jest wszystkim żyjącym organizmom na ziemi! Ten proces, w którym rośliny pozyskują energię z pomocą swojego zielonego barwnika nazywa się fotosyntezą.

Dlaczego liście zmieniają kolory jesienią?

Skoro chlorofil nadaje liściom zielony kolor, skąd biorą się jesienne barwy? Może cię to zaskoczy, ale liście mają też inne barwniki: żółte, czerwone i pomarańczowe. Chlorofilu jest jednak najwięcej, dlatego gdy patrzysz na liść, widzisz przede wszystkim zieleń.

Jesienią zielony barwnik zaczyna się rozkładać. Jest go coraz mniej, więc inne barwniki stają się widoczne.

Ich ilość różni się między gatunkami drzew. Dlatego jedne liście robią się zupełnie żółte, inne pomarańczowe lub krwistoczerwone. Są też takie, na których zobaczysz kilka kolorów naraz!

Zaraz, zaraz! Przecież chlorofil pomaga roślinie czerpać energię ze słońca. Czemu miałaby się go pozbywać?

Wróćmy do krótszych, chłodniejszych dni. Mniej światła oznacza mniej energii, więc utrzymywanie zielonych liści przestaje się drzewu opłacać. Zanim jednak liście opadną, możesz zobaczyć, jak różnie się przebarwiają.

Jaki kolor mają różne liście jesienią?

Kolor liścia może podpowiedzieć ci, na jakie drzewo patrzysz. Nie jest jednak stały: nawet klony mogą przebarwiać się inaczej, zależnie od gatunku.

Czerwony:

Klon: Liście klonów mogą zmieniać kolor na czerwono, pomarańczowo lub złoto, zależy to od konkretnego gatunku.

Głóg: Jego liście mogą przybrać czerwoną barwę jesienią, dodatkowo ciekawym akcentem są czerwone owoce.

Żółty:

Brzoza: Liście brzozy zmieniają kolor na jasne żółte odcienie. Brzozy mają też charakterystyczną, białą korę, która pięknie kontrastuje z jesiennymi kolorami.

Lipa: Liście lipy zmieniają się na żółto, tworząc piękny, złoty dywan na chodnikach i trawnikach.

Jesion: Liście jesionów przebarwiają się i opadają jako pierwsze, zaczynają się robić żółte już nawet we wrześniu.

Modrzew: To jedyne drzewo iglaste w Polsce, które jesienią traci liście. Jednak zanim je straci, drzewo będzie wyglądać bajkowo w swoim pióropuszu z żółtych igieł.

Pomarańczowy i brązowy:

Buk: Liście buka mogą przybrać różne odcienie, od żółtego przez pomarańczowy aż po czerwony, i często utrzymują się na drzewie przez dużą część zimy.

Dąb: Dęby przebarwiają swoje liście na pomarańczowo oraz na ciemne, bogate brązy. Ale różne gatunki dębów mogą mieć różne kolory liści jesienią! Dąb czerwony na przykład wygląda jesienią jak płonące ognisko!

Dlaczego drzewa tracą liście na zimę?

Kolor to jedna zmiana. Drugą widzisz pod drzewem: liście zaczynają opadać. Dlaczego drzewo się z nimi rozstaje?

Pomyśl o liściach jak o małych silniczkach. Przez wiosnę i lato korzystają ze światła słonecznego i pomagają drzewu rosnąć. Jesienią, przy krótszych i chłodniejszych dniach, nie pracują już tak dobrze.

Jednocześnie liść nadal potrzebuje dużo składników odżywczych i wody. Jeśli zdarzyło ci się zerwać liść, pewnie wiesz, jak szybko więdnie bez połączenia z rośliną. Skąd drzewo bierze dla niego wodę?

Drzewo pobiera wodę korzeniami z gleby. Potem przesyła ją cienkimi rurkami przez pień, gałęzie, łodygi i ogonki aż do liści.

Zimą pojawia się kłopot. Wiesz, co dzieje się z wodą, gdy temperatura spada poniżej zera? Zamarza!

Zazwyczaj to nie problem, jednak jeśli wodę zamkniemy w jakimś naczyniu i to tam zamarznie, rozsadzi je od środka. Dzieje się tak, bo zamarzając woda zwiększa objętość. Możesz to sprawdzić, napełniając plastikową butelkę do połowy i chowając ją do zamrażarki. Narysuj kreskę na poziomie, do którego sięga woda, zanim ją zamrozisz. Po zamarznięciu zobaczysz, że lód zajmuje więcej miejsca! Gdyby napełnić całą butelkę wodą, a zamarzający lód nie znalazłby już dla siebie miejsca… co się stanie? Rozsadzi butelkę: zniszczy ją rozpychając od środka.

Gdyby woda zamarzła w tych wszystkich cienkich rurkach w pniu i gałęziach drzewa, też by je rozsadziła, zniszczyła. Roślina nie może sobie na to pozwolić, gdyż to by oznaczało jej śmierć — nie miałaby czym dostarczać wody do swoich liści i kwiatów.

Drzewo musi się więc rozstać ze swoimi liśćmi, aby nie marnować energii na próby utrzymania ich przy życiu przez zimę, ani nie ryzykować zamarznięcia. To trochę jakby mówiło: „Dzięki za całą ciężką pracę, liście! Teraz jednak musimy odpocząć i zabezpieczyć się przed mrozem. Wiosną zrobimy nowe liście!”.

W jaki sposób drzewa zrzucają liście?

Wiesz już, dlaczego drzewo pozbywa się liści. Ale jak odłącza je od gałązek?

Zmiana koloru to znak, że liście są już niemal gotowe do opadnięcia. Potem wystarczy podmuch wiatru, żeby zaczęły wirować w powietrzu. Wcześniej jednak coś musi się zmienić w miejscu, które łączy liść z gałązką.

Drzewa mają specjalny sposób na pozbywanie się starych liści. Wyobraź sobie cienką warstwę między liściem a gałązką, która trzyma je razem. Jesienią w tym miejscu drzewo tworzy coś, co można nazwać „linią odcięcia”. Połączenie staje się coraz słabsze. W końcu liść może opaść pod wpływem lekkiego wiatru, deszczu albo ciężaru porannych kropli rosy czy szronu.

Może jednak znasz drzewa, które zachowują swoje liście przez całą zimę. Takie drzewa nazywamy drzewami zimozielonymi. Dlaczego są inne? To już temat na zupełnie inną opowieść!

Co dzieje się z liśćmi pod drzewem?

Liść odłączył się od gałązki i spadł na ziemię. Czy na tym kończy się jego historia?

Opadanie liści i zamieranie roślin może kojarzyć ci się trochę smutno. Jesień przypomina o przemijaniu, ale pod drzewami trwa dalszy ciąg tej opowieści: zrzucone liście rozkładają się i dostarczają drzewom oraz innym organizmom pokarmu na kolejne sezony.

Z liści, które oglądasz dziś pod nogami, przyroda skorzysta jeszcze wiosną.

Inne jesienne ciekawostki

Szukasz pomysłów na jesienne aktywności na świeżym powietrzu?
Zajrzyj do artykułu
„Jak spędzać więcej czasu na świeżym powietrzu jesienią? 16 pomysłów na różne okoliczności”.

Jesienne kolory pojawiają się w różnych miejscach w różnym czasie.
W Stanach Zjednoczonych możesz to prześledzić na
interaktywnej mapie jesiennych barw The Old Farmer’s Almanac.
Przesuwając suwak, zobaczysz, kiedy liście w poszczególnych regionach
zwykle osiągają najintensywniejsze kolory.
Pogoda może przesunąć ten termin.

Zobacz animowaną grafikę mapy jesiennych barw (GIF).
Wersję interaktywną z suwakiem znajdziesz na stronie podlinkowanej powyżej.

Źródło mapy:
The Old Farmer’s Almanac.

Disclaimer, czyli jak korzystałam z AI przy pisaniu tego tekstu.

Przejrzystość i uczciwość są dla mnie istotne, a więc informuję Cię, że przy pisaniu wykorzystałam asystenta AI do poprawy gramatyki, interpunkcji oraz płynności gotowego, napisanego przeze mnie tekstu. Dodatkowo AI pomogła mi wyszukać zdjęcia, których brakowało w moich zbiorach oraz stworzyć kod HTML do publikacji tekstu na blogu.