Wścieklizna słusznie wzbudza strach: prawie 100% przypadków zachorowań kończy się śmiercią. W krajach zachodnich dzięki masowym szczepieniom niemal całkowicie wyeliminowano ją u zwierząt domowych. Wirus wciąż jednak występuje u dzikich zwierząt, takich jak lisy, jenoty czy nietoperze.
Z tego artykułu dowiesz się, czym jest wścieklizna, jakie daje objawy i jak jej zapobiegać. Znajdziesz tu dane o jej występowaniu na świecie i miejscach, w których stanowi największe zagrożenie dla ludzi. Wyjaśnię też, jak wirus przenosi się na człowieka i co zrobić po kontakcie z potencjalnie zakażonym zwierzęciem.
Wiedza pomaga unikać zagrożeń bez popadania w panikę. Występowanie wścieklizny u nietoperzy nie jest powodem, by się ich bać, a tym bardziej je tępić.
⏰ Czas czytania: 6 min.
Czym jest wścieklizna?
Wściekliznę wywołuje wirus z rodzaju Lyssavirus. Na zakażenie wrażliwi są ludzie, wszystkie inne ssaki oraz ptaki.
Istnieje 7 typów wścieklizny. U ssaków naziemnych (w tym ludzi) za zachorowania odpowiada głównie wirus typu pierwszego.
Kilka tygodni po zakażeniu wirus dostaje się do mózgu człowieka, powodując trwałe uszkodzenia. Po wystąpieniu pierwszych objawów chorego w zasadzie nie da się uratować: lek na wściekliznę nie istnieje. Śmierć następuje w ciągu około tygodnia.
Choroba może przebiegać różnie u zakażonego zwierzęcia lub człowieka. Nazwa „wścieklizna” pochodzi od jednego z możliwych zestawów objawów: podniecenia, agresji i wstrętu do wody. Tak, wścieklizna może spowodować niekontrolowane skurcze nawet na sam widok lub dźwięk wody.
Wściekliznę rozprzestrzeniają nietoperze, lisy, jenoty, borsuki oraz gryzonie i zajęczaki. Psy i koty również ją przenoszą, jednak w Europie dzięki masowym, obowiązkowym szczepieniom niemal całkowicie poradziliśmy sobie z tym problemem.
Czy wścieklizna jest powszechna?
Wścieklizna występuje niemal na całym świecie. W niektórych krajach udało się jednak ją wyeliminować poprzez masowe szczepienia i likwidację chorych zwierząt.
Źródło: Chris55, Wikimedia Commons.
Licencja: CC BY-SA 4.0.
Źródło: CDC, Wikimedia Commons.
Domena publiczna (Public domain).
Jak przekłada się to na liczbę zachorowań i zgonów? Na świecie co roku na wściekliznę umiera ok. 50–60 tys. osób, najczęściej w Afryce, Azji i Ameryce Południowej. Niechlubnym rekordzistą są Indie, gdzie żyje wiele bezdomnych, wałęsających się psów. Rocznie na wściekliznę umiera tam 18-20 tysięcy osób. Między 30 a 60% ofiar ma mniej niż 15 lat.
W Stanach Zjednoczonych z większym prawdopodobieństwem można zachorować na dżumę czy trąd niż na wściekliznę: odnotowuje się tam od 0 do 4 przypadków śmierci na wściekliznę rocznie.
W Polsce od 1985 do 2000 roku nie stwierdzono zachorowań ludzi na wściekliznę, ale dwa przypadki wystąpiły w roku 2000 i 2002. Byli to: kobieta ugryziona w palec przez własnego kota oraz mężczyzna, który nie przyznał się do pogryzienia przez zwierzę. Żadna z tych osób nie otrzymała szczepienia po ugryzieniu. Od 2002 do 2023 roku nie zanotowano już kolejnych przypadków.
Jak można się zarazić wścieklizną?
Wirus przedostaje się ze śliny zakażonego zwierzęcia do krwi ofiary podczas ugryzienia lub przez kontakt śliny z otwartą raną. Za 99% przypadków przeniesienia wścieklizny na człowieka na świecie odpowiadają pogryzienia przez psy.
Między zakażeniem a wystąpieniem objawów upływa średnio od 1 do 3 miesięcy. Gdy pojawią się pierwsze objawy, jest już za późno na uratowanie chorego. Dlatego po ugryzieniu trzeba szybko zgłosić się do lekarza pierwszego kontaktu i otrzymać szczepionkę.
Pierwszą skuteczną szczepionkę przeciw wściekliźnie opracował w 1885 roku Louis Pasteur. Z powodzeniem zastosował ją u 9-letniego chłopca pogryzionego przez wściekłego psa.
Dziś po ugryzieniu przez zwierzę podaje się serię szczepień w mięsień naramienny (zastrzyków w mięsień brzucha już się nie stosuje). Otrzymanie cyklu szczepień w 100% chroni przed zachorowaniem.
Czy nietoperze przenoszą wściekliznę?
Nietoperze w Europie są głównym wektorem wirusa wścieklizny zwanego EBLV (European Bat Lyssavirus). Nie jest to ten sam typ, który wykrywany jest u psów. Ten „klasyczny” wirus w Europie nigdy nie został u nietoperzy wykryty. Dlatego występowanie EBLV u nietoperzy nie skreśla kraju z listy „wolnych od wścieklizny” (lista dotyczy tylko wirusa typu pierwszego).
Człowiek nie może zarazić się wścieklizną poprzez przebywanie w pobliżu nietoperzy, np. na strychu czy w jaskini. Nie da się też zarazić wścieklizną poprzez kontakt z guano (odchodami), krwią czy moczem nietoperza ani przez dotykanie ich futra (choć podkreślam: nigdy nie chwytamy nietoperzy dłońmi).
Masz na strychu guano i zastanawiasz się, czy możesz je bezpiecznie posprzątać? Zajrzyj do osobnego artykułu: Czy odchody nietoperzy są szkodliwe?.
Dwa przypadki przeniesienia wirusa wścieklizny drogą oddechową zostały zgłoszone w latach 50. w jaskiniach w Teksasie, w których panują bardzo nietypowe warunki. Żadne podobne przypadki nie wystąpiły od tego czasu, mimo że wiele tysięcy ludzi eksploruje jaskinie każdego roku.
Żebyśmy zarazili się wścieklizną od nietoperza, musiałby nas ugryźć lub podrapać do krwi. Nietoperze gryzą, gdy ktoś chwyta je gołą dłonią. Zresztą, kto by nie gryzł większego od siebie napastnika w obronie własnej?
Chore nietoperze nie szukają ludzi, by ich zaatakować. Przeciwnie, stają się mało aktywne, a nawet tracą zdolność lotu.
Bezpośredni kontakt ludzi i nietoperzy w Europie jest niezwykle rzadki, nawet jeśli mieszkają w tych samych budynkach. Powtórzę: nietoperze unikają ludzi i nie stanowią zagrożenia, dopóki nikt nie próbuje ich łapać.
Czy należy bać się nietoperzy?
Gdy ktoś znajdzie nietoperza zakażonego wścieklizną, służby sanitarne i weterynaryjne zajmują się sprawą zgodnie z aktualnymi zaleceniami (np. jak tutaj). Osobną kwestią jest to, czy te zalecenia mają sens i są skuteczne (dyskutowane tutaj i tutaj).
Media lubią rozdmuchiwać takie historie (zwłaszcza w wakacje, z braku innych tematów). Używają straszących, a czasem wręcz histerycznych sformułowań.
Panika może przynieść skutek odwrotny do zamierzonego. Jeśli ktoś ruszy do kryjówek nietoperzy, żeby je wytępić, bardziej naraża się na bezpośredni kontakt ze zwierzętami, niż gdyby spokojnie został w domu.
Jak postępować w przypadku kontaktu z nietoperzem?
Co więc zrobić zamiast panikować? Jeśli nietoperz wleciał do pomieszczenia, w którym przebywasz, skorzystaj z tych porad:
Nietoperz w domu – co robić? Przeczytaj poradnik krok po kroku.
Jeżeli naprawdę musisz wziąć nietoperza w ręce, koniecznie załóż grube rękawiczki.
Jeśli ugryzł Cię nietoperz lub inne dzikie czy nieznane zwierzę (dotyczy to również psów i kotów!), porządnie umyj ranę wodą z mydłem i ją zdezynfekuj. Następnie pilnie zgłoś się do lekarza.
Lekarz oceni, czy potrzebujesz szczepień oraz immunoglobuliny przeciw wściekliźnie (gotowych przeciwciał). Prawidłowo zastosowana profilaktyka po kontakcie ze zwierzęciem zapobiega chorobie.
Nie czekaj 10 dni ani na pierwsze objawy: zgłoś się po pomoc od razu. Jeśli od kontaktu minęło już kilka dni, nadal pilnie skontaktuj się z lekarzem.
Źródła: WHO – Rabies, CDC – Preventing Rabies from Bats.
Nie bagatelizuj ugryzienia. Gdy wystąpią objawy choroby (zazwyczaj po 1-2 miesiącach od zakażenia), będzie już za późno. Jeśli jesteś niepełnoletni, powiedz o ugryzieniu rodzicom i poproś ich o kontakt z lekarzem.
FAQ: nietoperze i wścieklizna – co może Cię niepokoić?
Nietoperz przeleciał blisko Ciebie, wleciał do pokoju albo dziecko znalazło go na ziemi? W każdej z tych sytuacji odróżnij samo przebywanie w pobliżu zwierzęcia od kontaktu, podczas którego mogło dojść do ugryzienia, zadrapania lub zetknięcia ze śliną.
Czy każdy nietoperz ma wściekliznę?
Nie. Sam widok nietoperza nie oznacza zagrożenia. Nie próbuj jednak oceniać jego zdrowia po wyglądzie: nawet spokojnego zwierzęcia nie dotykaj gołą dłonią.
Źródło: CDC – Preventing Rabies from Bats.
Czy nietoperz przelatujący obok mnie może mnie zarazić?
Samo przebywanie obok nietoperza, bez bezpośredniego kontaktu, nie jest narażeniem na wściekliznę.
Źródła: Bat World Sanctuary – Rabies Info, CDC Yellow Book – Rabies.
Czy brak śladu ugryzienia oznacza, że nic mi nie grozi?
Nie zawsze. Zęby nietoperza są małe, a ślad ugryzienia może być trudny do zauważenia. Po bezpośrednim kontakcie nie oceniaj ryzyka wyłącznie na podstawie widocznej rany. Opowiedz lekarzowi, co się wydarzyło.
Źródła: CDC – Preventing Rabies from Bats, CDC Yellow Book – Rabies.
Co zrobić, jeśli dziecko dotknęło nietoperza?
Spokojnie zapytaj dziecko, co się wydarzyło: czy wzięło zwierzę do ręki, poczuło ukłucie lub zostało zadrapane. Jeśli doszło do kontaktu z nagą skórą albo dziecko nie potrafi go dokładnie opisać, pilnie skontaktuj się z lekarzem. Nie czekaj na objawy i nie chwytaj nietoperza, żeby go obejrzeć.
Źródła: WHO – Rabies, UC Davis Health – When a bat encounter requires medical care.
Co zrobić po ugryzieniu lub zadrapaniu?
Od razu myj ranę wodą z mydłem i pilnie zgłoś się do lekarza. Jeśli ślina zwierzęcia dostała się do oka, ust lub na uszkodzoną skórę, również potrzebujesz pilnej oceny. Lekarz zdecyduje o szczepieniach i ewentualnym podaniu immunoglobuliny.
Źródła: WHO – Rabies, CDC – Preventing Rabies from Bats.
Nietoperz wleciał do domu. Czy potrzebujemy szczepienia?
Samo pojawienie się nietoperza w pokoju nie oznacza, że wszyscy domownicy potrzebują szczepienia. Dalsze postępowanie zależy od tego, czy mogło dojść do kontaktu ze zwierzęciem. Jeśli nietoperz był w pokoju śpiącej osoby albo małego dziecka i nie możesz wykluczyć kontaktu, skonsultuj sytuację z lekarzem. Nie łap zwierzęcia gołymi rękami. Praktyczne wskazówki znajdziesz w poradniku Nietoperz w domu – co robić?.
Źródła: UC Davis Health – When a bat encounter requires medical care, CDC – Preventing Rabies from Bats.
Czy odchody nietoperzy mogą przenosić wściekliznę?
Odchody nie są drogą przenoszenia wścieklizny. To jednak nie oznacza, że sprzątanie guano zawsze jest bezpieczne. Temat omawiam osobno w artykule Czy odchody nietoperzy są szkodliwe?.
Źródła: Bat World Sanctuary – Rabies Info, CDC Yellow Book – Rabies.
Jak żyć obok nietoperzy bez paniki?
Przyroda to także jad, trucizny, pasożyty, chorobotwórcze grzyby, bakterie i wirusy. Codziennie stykamy się z patogenami, czyli drobnoustrojami wywołującymi choroby. Z wieloma radzi sobie nasz układ odpornościowy. Innych musimy nauczyć się unikać.
Wścieklizna jest jedną z najgroźniejszych chorób dla człowieka. Mądra edukacja pomaga unikać narażenia i uczy, co zrobić, gdy już do niego dojdzie. Dlatego korzystaj z rzetelnych źródeł, by dowiedzieć się, jak postępować z dzikimi zwierzętami, i ucz tego dzieci od najmłodszych lat.
Nietoperzy nie trzeba się bać. Trzeba wiedzieć, kiedy zostawić je w spokoju, a kiedy szukać pomocy.
Polecam też artykuły:
Nietoperze rezerwuarami i wektorami wirusów chorobotwórczych dla człowieka i zwierząt
Wściekłe nietoperze – fakty i mity
„Nietoperzowa wścieklizna w Szczecinie – nic nowego, nic groźnego”
Źródła
Poniżej znajdziesz źródła wykorzystane do uzupełnienia FAQ i zaleceń po kontakcie ze zwierzęciem, materiały przywołane w pierwotnym artykule oraz źródła obu map.
- WHO – Rabies (wścieklizna: narażenie, profilaktyka i postępowanie po kontakcie)
- CDC – Preventing Rabies from Bats (zapobieganie wściekliźnie związanej z kontaktem z nietoperzami)
- CDC Yellow Book – Rabies (ryzyko kontaktu z nietoperzami i wskazówki profilaktyczne)
- UC Davis Health – CDC rabies warning: Infectious diseases expert explains when a bat encounter requires medical care
- Bat World Sanctuary – Rabies Info
- WHO India – Rabies
- Medycyna po Dyplomie – Wścieklizna – niedoceniane zagrożenie
- Bat Conservation Trust – Bats and rabies
- Biskupiec – Uwaga! Wścieklizna nietoperzy
- PTOP Salamandra – Wściekłe nietoperze – fakty i mity
- PTOP Salamandra – Nietoperzowa wścieklizna w Szczecinie – nic nowego, nic groźnego
- Życie Weterynaryjne – Nietoperze rezerwuarami i wektorami wirusów chorobotwórczych dla człowieka i zwierząt
- Wikimedia Commons / Chris55 – Rabies world map: Deaths per million persons, WHO 2012 (mapa; CC BY-SA 4.0)
- Wikimedia Commons / CDC – Rabies Free Countries and Territories (mapa; domena publiczna)
Disclaimer, czyli jak korzystałam z AI przy pisaniu tego tekstu.
Chcę jasno powiedzieć, jak korzystałam z AI: asystent pomógł mi poprawić gramatykę, interpunkcję i płynność gotowego tekstu, który napisałam sama. AI pomogła mi też wyszukać zdjęcia, stworzyć listę źródeł oraz kod HTML do publikacji na blogu.
